آداب اموات — تشییع و حمل جنازه

اللّٰهُ أَكْبَرُ، ﴿هٰذَا مَا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَرَسُولُهُ، وَصَدَقَ اللّٰهُ وَرَسُولُهُ﴾، اللّٰهُمَّ زِدْنا إِيماناً وَتَسْلِيماً، الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِي تَعَزَّزَ بِالْقُدْرَةِ، وَقَهَرَ الْعِبادَ بِالْمَوْتِ.۱

[۱. آدابِ تشییعِ جنازه — در حدیثی از امام صادق (ع): چون مؤمن را در قبر می‌گذارند، ندا می‌کنند که اولین عطایِ ما به تو بهشت است، و اولین عطایِ ما به تشییع‌کنندگانِ جنازه‌ات آمرزشِ گناهانِ ایشان است؛ هرکه یک‌طرفِ جنازه را بگیرد، بیست‌وپنج گناهِ کبیره‌اش آمرزیده می‌شود، و اگر هر چهار طرف را بگیرد، از گناهانش خارج می‌شود. افضل آن است دنبالِ جنازه یا در کنارش راه رود، نه جلویِ آن؛ برایِ زنان، تشییعِ جنازه سنت نیست؛ تندبردنِ جنازه، و خندیدن و سخنِ باطل‌گفتن نزدِ جنازه، مکروه است. — از رسول خدا (ص) نقل شده: هرکه جنازه ببیند، این دعا را بخواند:] خدا بزرگ‌تر است؛ «این همان است که خدا و پیامبرش به ما وعده دادند، و خدا و پیامبرش [به ما] وعده‌ی راست و درست دادند»؛ خدایا، ایمان و تسلیمِ ما را بیفزا؛ ستایشِ خدای را که با قدرتش عزت دارد، و بندگان را با مرگ مقهور می‌کند. [هیچ فرشته‌ای در آسمان نماند مگر آنکه برایِ ترحم به او بگرید. — دوسویه: ahlolbait.com و erfan.ir]

بِسْمِ اللّٰهِ وَبِاللّٰهِ، اللّٰهُمَّ صَلِّ عَلَيٰ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ وَاغْفِرْ لِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ.۲

[۲. دعایِ هنگامِ برداشتنِ جنازه — از امام صادق (ع) نقل شده: در حالِ برداشتنِ جنازه، این دعا خوانده شود:] به نامِ خدا و به خدا؛ خدایا، بر محمد و آلِ محمد درود فرست و مردان و زنانِ باایمان را بیامرز. [نقل شده که امام سجاد (ع) هرگاه جنازه‌ای می‌دید می‌گفت: «الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِي لَمْ يَجْعَلَنِي مِنَ السَّوادِ الْمُخْتَرَمِ» — ستایشِ خدای را که مرا از گروهِ هلاک‌شدگان قرار نداد. — علامه مجلسی، به‌نقل از رسول خدا (ص): هرکه بر جنازه‌ای نماز بخواند، هفتاد هزار فرشته بر او نماز می‌خوانند و گناهانِ گذشته‌اش آمرزیده می‌شود؛ و اگر همراهی کند تا دفنش کنند، به‌ازایِ هر قدم قیراطی ثواب (هم‌سنگِ کوهِ اُحد) به او می‌دهند.]

اَللّهُمَّ اِنّا لا نَعْلَمُ مِنْهُ اِلاّ خَيْراً وَ اَنْتَ اَعْلَمُ بِهِ مِنّا.۳

[۳. شهادتِ چهل نفر در حقِ میت (تک‌منبعی، ahlolbait.com) — به سند از امام صادق (ع) نقل شده: چون مؤمنی بمیرد و چهل نفر از مؤمنان بر جنازه‌اش حاضر شوند و بگویند:] خدایا، ما از او جز نیکی چیزی نمی‌دانیم و تو به او از ما داناتری. [چون این را بگویند، خدایِ متعال می‌فرماید: من گواهیِ شما را پذیرفتم، و آن گناهانی را که من می‌دانم و شما نمی‌دانید آمرزیدم. — در حدیثِ معتبرِ دیگری از رسول خدا (ص): اولین چیزی که در پرونده‌ی مؤمن پس از مرگش می‌نویسند، چیزی است که مردم در حقِ او می‌گویند؛ اگر نیک بگویند، نیک می‌نویسند، و اگر بد بگویند، بد می‌نویسند.]

وَ أَفْضَلُ مَا يَمْشِي الْإِنْسَانُ خَلْفَ الْجَنَازَةِ أَوْ بَيْنَ جَنْبَيْهَا وَ يُسْتَحَبُّ تَرْبِيعُ الْجَنَازَةِ بِأَنْ يُؤْخَذَ جَانِبُهَا الْأَيْمَنُ ثُمَّ رِجْلُهَا الْأَيْمَنُ ثُمَّ رِجْلُهَا الْأَيْسَرُ ثُمَّ مَنْكِبُهَا الْأَيْسَرُ يَدُورُ خَلْفَهَا دَوْرَ الرَّحَي.۴

[۴. آدابِ حملِ جنازه («تربیعِ جنازه») — متنِ اصلیِ عربی از «مصباحِ المتهجد» شیخ طوسی، کراس‌چک‌شده با ترجمه‌ی فارسیِ مفاتیح‌الجنان:] برترین [شیوه] آن است که انسان پشتِ جنازه یا در کنارش راه برود؛ و مستحب است «تربیعِ جنازه» -یعنی به‌دوش‌گرفتنِ چهارگوشه‌ی آن به‌ترتیب-: نخست جانبِ راست (کتفِ راستِ میت)، سپس پایِ راست، سپس پایِ چپ، سپس کتفِ چپ؛ به این ترتیب، پشتِ جنازه می‌چرخد، مانندِ چرخشِ سنگِ آسیاب. [طبقِ ترجمه‌ی فارسیِ مفاتیح‌الجنان: بهتر است اول دستِ راستِ میت (جانبِ چپِ جنازه) را به دوشِ راست بردارد، سپس پایِ راست را باز به دوشِ راست، آنگاه از پشتِ جنازه برود و پایِ چپ را به دوشِ چپ، سپس دستِ چپِ میت را به دوشِ چپ بردارد؛ اکثرِ علما برعکس گفته‌اند (اول دستِ راست، سپس پایِ راست، سپس پایِ چپ، سپس دستِ چپ) — و اگر هر دو شیوه انجام شود، بهتر است.]