حکمت‌های مشهور نهج‌البلاغه (۱۰)

وَ قالَ عَلَيْهِ السَّلامُ وَ قَدْ سَمِعَ رَجُلاً يَذُمُّ الدُّنْيا: - اَيُّهَا الذّامُّ لِلدُّنْيا، الْمُغْتَرُّ بِغُرُورِها، الْمُنْخَدِعُ بِاَباطيلِها، اَتَغْتَرُّ بِالدُّنْيا ثُمَّ تَذُمُّها؟! اَنْتَ الْمُتَجَرِّمُ عَلَيْها اَمْ هِيَ الْمُتَجَرِّمَةُ عَلَيْكَ؟ مَتَي اسْتَهْوَتْكَ اَمْ مَتي غَرَّتْكَ؟ اَبِمَصارِع ِ آبائِكَ مِنَ الْبِلي؟ اَمْ بِمَضاجِـع ِ اُمَّهاتِكَ تَحْتَ الثَّري؟ كَمْ عَلَّلْتَ بِكَفَّيْكَ! وَ كَمْ مَرَّضْتَ بِيَدَيْكَ! تَبْتَغي لَهُمُ الشِّفاءَ، وَ تَسْتَوْصِفُ لَهُمُ الاَْطِبّاءَ، غَداةَ لايُغْني عَنْهُمْ دَواؤُكَ، وَلايُجْدي عَلَيْهِمْ بُكاؤُكَ، لَمْ يَنْفَعْ اَحَدَهُمْ اِشْفاقُكَ، وَ لَمْ تُسْعَفْ فيهِ بِطِلْبَتِكَ، وَ لَمْ تَدْفَعْ عَنْهُ بِقُوَّتِكَ. قَدْ مَثَّلَتْ لَكَ بِهِ الدُّنْيا نَفْسَكَ، وَ بِمَصْرَعِهِ مَصْرَعَكَ. اِنَّ الدُّنْيا دارُ صِدْق لِمَنْ صَدَقَها، وَ دارُ عافِيَة لِمَنْ فَهِمَ عَنْها، وَ دارُ غِنًي لِمَنْ تَزَوَّدَ مِنْها، وَ دارُ مَوْعِظَة لِمَنِ اتَّعَظَ بِها. مَسْجِدُ اَحِبّاءِ اللّهِ، وَ مُصَلّي مَلائِكَةِ اللّهِ، وَ مَهْبِطُ وَحْيِ اللّهِ، وَ مَتْجَرُ اَوْلِياءِ اللّهِ، اِكْتَسَبُوا فيهَا الرَّحْمَةَ، وَ رَبِحُوا فيهَا الْجَنَّةَ. فَمَنْ ذا يَذُمُّها وَ قَدْ آذَنَتْ بِبَيْنِها، وَ نادَتْ بِفِراقِها، وَ نَعَتْ نَفْسَها وَ اَهْلَها، فَمَثَّلَتْ لَهُمْ بِبَلائِها الْبَلاءَ، وَ شَوَّقَتْهُمْ بِسُروُرِها اِلَي السُّرُورِ. راحَتْ بِعافِيَة، وَ ابْتَكَرَتْ بِفَجيعَة، تَرْغيباً وَ تَرْهيباً، وَ تَخْويفاً وَ تَحْذيراً. فَذَمَّها رِجالٌ غَداةَ النَّدامَةِ، وَ حَمِدَها آخَرُونَ يَوْمَ الْقِيامَةِ. ذَكَّرَتْهُمُ الدُّنْيا فَتَذَكَّرُوا، وَ حَدَّثَتْهُمْ فَصَدَّقُوا، وَ وَعَظَتْهُمْ فَاتَّعَظُـوا.۱

آن حضرت شنید مردی‌ به نکوهش دنیا برخاسته، فرمود: ای‌ کسی‌ که دنیا را نکوهش می‌ کنی‌، در حالی‌ که به نیرنگ آن فریفته ای‌، و به اباطیلش گول خورده ای‌، آیا فریفته دنیایی‌ و آن را مذمّت می‌ نمایی‌؟! تو بر گردن دنیا گناه بار می‌ کنی‌ یا دنیا بر گردن تو؟ چه زمان دنیا تو را سرگردان کرد یا چه وقتی‌ فریبت داد؟ آیا به جایگاهی‌ که پدرانت افتادند وپوسیدند تو را فریفت؟ یا به خوابگاه مادرانت در زیرخاک؟ چه اندازه به دستهایت به رفع بیماری‌ اقدام کردی‌! و چه بیمارانی‌ را که مراقبت نمودی‌! شفای‌ آنان را خواهان شدی‌، و از طبیبان تدبیر علاج آنان را درخواست کردی‌، ولی‌ بامدادان دارویت به آنان بهبودی‌ نمی‌ داد، و گریه ات به آنان سودی‌ نمی‌ بخشید، ترس تو برای‌ احدی‌ از آنان نفع نداشت، و درباره اوآنچه راخواهانش بودی‌ به آن نرسیدی‌، و مرگ را به نیرویت از اودفع نکردی‌. دنیا با وضعی‌ که برای‌ او پیش آورد وضع تو را هم روشن ساخت، و با قربانگاه او قربانگاه تورانمایاند. همانا دنیا سرای‌ راستی‌ است برای‌ کسی‌ که با آن به راستی‌ برخورد کند، و خانه عافیت است برای‌ آن که آن را فهمید، و محلّ توانگری‌ است برای‌ آن که از آن توشه گرفت، و جای‌ پنداست برای‌ کسی‌ که با آن پند گیرد. مسجد عاشقان خدا، و جایگاه نماز فرشتگان، و محل فرود آمدن وحی‌، و تجارتخانه اولیاء خداست، که در آن کسب رحمت کردند، و بهشت را سود بردند. پس چه کسی‌ دنیا را نکوهش می‌ کند در صورتی‌ که دنیا جداییش را اعلام کرده، و فراقش را فریاد زده، و مرگ خود و اهلش را خبر داده، با بلای‌ خود برای‌ مردم از بلای‌ آخرت نمونه ساخت، و آنان را به شادی‌ خود تشویق به شادی‌ آخرت کرد. شب را به سلامت گذراند، و بامداد با بلایی‌ سخت خود را نشان داد، تا تشویق کند و بترساند، و بیم دهد و برحذر دارد. مردمی‌ آن را در صبحگاه پشیمانی‌ نکوهش کنند، و دیگران روز قیامت آن را بستایند. همانان که دنیا تذکرّشان داد متذکر شدند، و با آنان سخن گفت او را تصدیق کردند، و پندشان داد پندش را پذیرفتند.

وَ قالَ عَلَيْهِ السَّلامُ: - اِنَّ لِلّهِ مَلَكاً يُنادي في كُلِّ يَوْم: لِدُوا لِلْمَوْتِ، وَ اجْمَعُوا لِلْفَناءِ، وَ ابْنُوا لِلْخَرابِ.۲

و آن حضرت فرمود: خدا را فرشته ای‌ است که هر روز فریاد برمی‌ دارد; بزایید برای‌ مردن، و گردآورید برای‌ نابود شدن، و بنا کنید برای‌ خراب گشتن.

وَ قالَ عَلَيْهِ السَّلامُ: - لايَكُونُ الصَّديقُ صَديقاً حَتّي يَحْفَظَ اَخاهُ في ثَلاث: في نَكْبَتِهِ، وَ غَيْبَتِهِ، وَ وَفاتِهِ.۳

و آن حضرت فرمود: دوست دوست نیست مگر اینکه برادر دینی‌ خود را در سه موضع بپاید: در رنج و بلا، و پشت سر، و هنگامی‌ که از دنیا برود.

وَ قالَ عَلَيْهِ السَّلامُ: - مَنْ اُعْطِيَ اَرْبَعاً لَمْ يُحْرَمْ اَرْبَعاً: مَنْ اُعْطِيَ الدُّعاءَ لَمْ يُحْرَمِ الاِْجابَةَ، وَ مَنْ اُعْطِيَ التَّوْبَةَ لَمْ يُحْرَمِ الْقَبُولَ، وَ مَنْ اُعْطِيَ الاْسْتِغْفارَ لَمْ يُحْرَمِ الْمَغْفِرَةَ، وَ مَنْ اُعْطِيَ الشُّكْرَ لَمْ يُحْرَمِ الزِّيادَةَ. وَ تَصْديقُ ذلِكَ في كِتابِ اللّهِ تَعالي، قالَ اللّهُ عَزَّوَجَلَّ فِي الدُّعاءِ: «ادْعُوني اَسْتَجِبْ لَكُمْ.» وَ قالَ فِي الاِْسْتِغْفارِ: «وَ مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً اَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللّهَ يَجِدِ اللّهَ غَفُوراً رَحيماً.» وَ قالَ فِي الشُّكْرِ: «لَئِنْ شَكَرْتُمْ لاََزيدَنَّكُمْ» وَ قالَ فِي التَّوْبَةِ: «اِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَي اللّهِ لِلَّذينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَة ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَريب، فَاُولئِكَ يَتُوبُ اللّهُ عَلَيْهِمْ وَ كانَ اللّهُ عَليماً حَكيماً.»۴

و آن حضرت فرمود: هر که را چهار چیز بخشند از چهار چیز محروم ننمایند: آن را که دعا بخشند از اجابت، و هر که را توبه بخشند از قبول، و هر که را استغفار بخشند از آمرزش، و هر که را شکر بخشند از اضافه شدن نعمت محروم ننمایند. گواه این واقعیات در کتاب خداست، خداوند در مسأله دعا فرمود: «مرا بخوانید شما را اجابت کنم.» و در استغفار فرمود: «آن که کار زشت کند یا بر خود ستم روا دارد آن گاه از خدا آمرزش خواهد خدا را آمرزنده و رحیم یابد.» و درباره شکر فرمود: «اگر شکر کنید به شما می‌ افزایم.» و در توبه فرمود: «بازگشت به خداوند برای‌ آنهایی‌ است که از روی‌ نادانی‌ کار بد می‌ کنند سپس به زودی‌ بازمی‌ گردند، آنانند که خداوند توبه آنان را می‌ پذیرد و خداوند دانا و حکیم است.»

وَ قالَ عَلَيْهِ اَلسَّلامُ: - الصَّلاةُ قُرْبانُ كُلِّ تَقِيٍّ، وَالْحَجُّ جِهادُ كُلِّ ضَعيف. وَ لِكُلِّ شَيْء زَكاةٌ، وَ زَكاةُ الْبَدَنِ الصِّيامُ، وَ جِهادُ الْمَرْاَةِ حُسْنُ التَّبَعُّلِ.۵

و آن حضرت فرمود: نماز وسیله قرب به خدا، و حج جهاد هر ناتوان است. برای‌ هر چیزی‌ زکاتی‌ است، و زکات بدن روزه است، و جهاد زن شـوهرداری‌ نیکوسـت.