خطبهٔ همّام

وَ مِنْ خُطْبَة لَهُ عَلَيْهِ السّلامُ - رُوِيَ اَنَّ صاحِباً لاَِميرِالْمُوْمِنينَ عَلَيْهِ السَّلامُ يُقالُ لَهُ هَمّامٌ، كانَ رَجُلاً عابِداً، فَقالَ لَهُ: يا اَميرَ الْمُوْمِنينَ صِفْ لِيَ الْمُتَّقينَ حَتّي كَاَنّي اَنْظُرُ اِلَيْهِمْ. فَتَثاقَلَ عَلَيْهِ السَّلامُ عَنْ جَوابِهِ ثُمَّ قالَ: يا هَمّامُ: اِتَّقِ اللّهَ وَ اَحْسِنْ فـَ «اِنَّ اللّهَ مَعَ الَّذينَ اتَّقَوْا وَالَّذينَ هُمْ مُحْسِنُونَ». فَلَمْ يَقْنَعْ هَمّامٌ بِهذَا الْقَوْلِ حَتّي عَزَمَ عَلَيْهِ. فَحَمِدَ اللّهَ وَ اَثْني عَلَيْهِ وَ صَلّي عَلَي النَّبِيِّ صَلَّي اللّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ ثُمَّ قالَ:- اَمّا بَعْدُ، فَاِنَّ اللّهَ سُبْحانَهُ وَ تَعالي خَلَقَ الْخَلْقَ حينَ خَلَقَهُمْ غَنِيّاً عَنْ طاعَتِهِمْ، آمِناً مِنْ مَعْصِيَتِهِمْ، لاَِنَّهُ لاتَضُرُّهُ مَعْصِيَةُ مَنْ عَصاهُ، وَ لاتَنْفَعُهُ طاعَةُ مَنْ اَطاعَهُ. فَقَسَمَ بَيْنَهُمْ مَعايِشَهُمْ، وَ وَضَعَهُمْ مِنَ الدُّنْيا مَواضِعَهُمْ. فَالْمُتَّقُونَ فيها هُمْ اَهْلُ الْفَضائِلِ، مَنْطِقُهُمُ الصَّوابُ، وَ مَلْبَسُهُمُ الاِْقْتِصادُ، وَ مَشْيُهُمُ التَّواضُعُ. غَضُّوا اَبْصارَهُمْ عَمّا حَرَّمَ اللّهُ عَلَيْهِمْ، وَ وَقَفُوا اَسْماعَهُمْ عَلَي الْعِلْمِ النّافِعِ لَهُمْ. نُزِّلَتْ اَنْفُسُهُمْ مِنْهُمْ فِي الْبَلاءِ كَالَّتي نُزِّلَتْ فِي الرَّخاءِ، وَ لَوْلاَ الاَْجَلُ الَّذي كَتَبَ اللّهُ عَلَيْهِمْ لَمْ تَسْتَقِرَّ اَرْواحُهُمْ في اَجْسادِهِمْ طَرْفَةَ عَيْن، شَوْقاً اِلَي الثَّوابِ، وَ خَوْفاً مِنَ الْعِقابِ.۱

از خطبه های‌ آن حضرت است روایت شده: یکی‌ از یاران امیرالمؤمنین علیه السّلام که او را همّام می‌ گفتند و مردی‌ عابد بود به حضرت عرضه داشت: اهل تقوا را چنانکه گویی‌ آنان را می‌ بینم برای‌ من وصف کن. امام در پاسخ او درنگ کرد، سپس فرمود: ای‌ همّام، تقوای‌ الهی‌ پیشه کن و کار نیک انجام ده، زیرا خداوند با اهل تقوا و اهل کار نیک است. همّام به این مقدار سخن قناعت نکرد و حضرت را قسم داد. حضرت خدا را سپاس و ثنا گفت و بر پیامبر ـ که درود خدا بر او و آلش باد ـ درود فرستاد و سپس فرمود: اما بعد، خداوند پاک و برتر مخلوقات را آفرید در حالی‌ که از اطاعتشان بی‌ نیاز، و از گناهشان ایمن بود، زیرا عصیان عاصیان به او زیان نمی‌ رساند، و طاعت مطیعان او را سود نمی‌ دهد. پس روزی‌ آنان را در میانشان تقسیم کرد، و هر کس را در دنیا در جایی‌ که سزاوار بود قرار داد. پرهیزکاران در این دنیا اهل فضائلند، گفتارشان صواب، پوشاکشان اقتصادی‌، و رفتارشان افتادگی‌ است. از آنچه خدا بر آنان حرام کرده چشم پوشیده، و گوشهای‌ خود را وقف دانش بامنفعت نموده اند. آنان را در بلا و سختی‌ و آسایش و راحت حالتی‌ یکسان است، و اگر خداوند برای‌ اقامتشان در دنیا زمان معینی‌ را مقرر نکرده بود از شوق به ثواب و بیم از عذاب به انـدازه چشـم به هم زدنی‌ روحشـان در بدنشان قـرار نمی‌ گرفت.

عَظُمَ الْخالِقُ في اَنْفُسِهِمْ، فَصَغُرَ ما دُونَهُ في اَعْيُنِهِمْ. فَهُمْ وَالْجَنَّةُ كَمَنْ قَدْ رَآها فَهُمْ فيها مُنَعَّمُونَ، وَ هُمْ وَالنّارُ كَمَنْ قَدْ رَآها فَهُمْ فيها مُعَذَّبُونَ. قُلُوبُهُمْ مَحْزُونَةٌ، وَ شُرُورُهُمْ مَأْمُونَةٌ، وَاَجْسادُهُمْ نَحيفَةٌ، وَ حاجاتُهُمْ خَفيفَةٌ، وَ اَنْفُسُهُمْ عَفيفَةٌ. صَبَرُوا اَيّاماً قَصيرَةً اَعْقَبَتْهُمْ راحَةً طَويلَةً، تِجارَةٌ مُرْبِحَةٌ يَسَّرَها لَهُمْ رَبُّهُمْ.۲

خداوند در باطنشان بزرگ، و غیر او در دیدگانشان کوچک است. آنان با بهشت چنانند که گویی‌ آن را دیده و در فضایش غرق نعمتند، و با عذاب جهنم چنانند که گویی‌ آن را مشاهده نموده و در آن معذبند. دلهایشان محزون، همگان از آزارشان در امان، بدنهایشان لاغر، نیازهایشان سبک، و نفوسشان با عفّت است. روزی‌ چند را در راه حق صبر کردند که برای‌ آنان راحتی‌ جاوید به دنبال آورد، این است تجارتی‌ سودآور که خداوند برای‌ آنان مهیّا نمود.

اَرادَتْهُمُ الدُّنْيا فَلَمْ يُريدُوها، وَ اَسَرَتْهُمْ فَفَدَوْا اَنْفُسَهُمْ مِنْها. اَمَّا اللَّيْلُ فَصافُّونَ اَقْدامَهُمْ تالينَ لاَِجْزاءِ الْقُرْآنِ يُرَتِّلُونَهُ تَرْتيلاً، يُحَزِّنُونَ بِهِ اَنْفُسَهُمْ، وَ يَسْتَثيرُونَ بِهِ دَواءَ دائِهِمْ. فَاِذا مَرُّوا بِآيَة فيها تَشْويقٌ رَكَنُوا اِلَيْها طَمَعاً، وَ تَطَلَّعَتْ نُفُوسُهُمْ اِلَيْها شَوْقاً، وَ ظَنُّوا اَنَّها نُصْبَ اَعْيُنِهِمْ. وَ اِذا مَرُّوا بِآيَة فيها تَخْويفٌ اَصْغَوْا اِلَيْها مَسامِعَ قُلُوبِهِمْ، وَ ظَنُّوا اَنَّ زَفيرَ جَهَنَّمَ وَ شَهيقَها في اُصُولِ آذانِهِمْ.۳

دنیا آنان را خواست و آنان آن را نخواستند، به اسارتشان کشید و آنان با پرداخت جانشان خود را آزاد کردند. به هنگام شب برای‌ عبادت برپایند، در حالی‌ که اجزای‌ قرآن را شمرده و سنجیده تلاوت کنند، خود را به آیات قرآن اندوهگین ساخته، و داروی‌ دردشان را از آن برگیرند. و چون به آیه ای‌ بشارت دهنده بگذرند به مورد بشارت طمع کنند، و روحشان از روی‌ شوق به آن خیره گردد، و گمان برند که مورد بشارت در برابر آنهاست. و چون به آیه ای‌ بگذرند که در آن بیم داده شده گوش دل به آن دهند، و گمان برند شیون و فریاد عذاب بیخ گوش آنان است.

فَهُمْ حانُونَ عَلي اَوْساطِهِمْ، مُفْتَرِشُونَ لِجِباهِهِمْ وَ اَكُفِّهِمْ وَ رُكَبِهِمْ وَ اَطْرافِ اَقْدامِهِمْ، يَطْلُبُونَ اِلَي اللّهِ تَعالي في فِكاكِ رِقابِهِمْ. وَ اَمَّا النَّهارُ فَحُلَماءُ عُلَماءُ، اَبْرارٌ اَتْقِياءُ. قَدْ بَراهُمُ الْخَوْفُ بَرْيَ الْقِداح ِ، يَنْظُرُ اِلَيْهِمُ النّاظِرُ فَيَحْسَبُهُمْ مَرْضي، وَ ما بِالْقَوْمِ مِنْ مَرَض، وَ يَقُولُ: لَقَدْ خُولِطوا، وَ لَقَدْ خالَطَهُمْ اَمْرٌ عَظيمٌ.۴

قامت به رکوع خم کرده اند، به وقت سجده پیشانی‌ و دست و زانو و انگشتان پا بر زمین می‌ گذارند، و از خداوند آزادی‌ خود را از عذاب می‌ طلبند، اما به هنگام روز، بردباران و دانشمندان و نیکوکاران و پرهیزکارانند. بیم از حق جسمشان را چون تیرِ تراشیده لاغر کرده، مردم آنان را می‌ بینند به تصور اینکه بیمارند، ولی‌ بیمار نیستند، و می‌ گویند دیوانه اند، در حالی‌ که امری‌ عظیم آنان را بدین حـال درآورده .

لايَرْضَوْنَ مِنْ اَعْمالِهِمُ الْقَليلَ، وَلايَسْتَكْثِرُونَ الْكَثيرَ. فَهُمْ لاَِنْفُسِهِمْ مُتَّهِمُونَ. وَ مِنْ اَعْمالِهِمْ مُشْفِقُونَ. اِذا زُكِّيَ اَحَدٌ مِنْهُمْ خافَ مِمّا يُقالُ لَهُ فَيَقُولُ: اَنَا اَعْلَمُ بِنَفْسي مِنْ غَيْري، وَ رَبّي اَعْلَمُ بي مِنّي بِنَفْسي; اللّهُمَّ لاتُؤاخِذْني بِما يَقُولُونَ، وَاجْعَلْني اَفْضَلَ مِمّا يَظُنُّـونَ، وَ اغْفِرْ لي ما لايَعْلَمُـونَ.۵

به طاعت اندک خشنود نمی‌ شوند، و طاعت زیاد را زیاد ندانند. بنابراین خود را به کوتاهی‌ در بندگی‌ متّهم کنند، و از عبادت خود در وحشتند. هرگاه یکی‌ از آنان را تمجید کنند از آن تمجید بیم نموده و گوید: من از دیگران به خود آگاه ترم، و پروردگارم از خودم به من داناتر است; خداوندا، مرا به آنچه درباره ام گویند مگیر، و از آنچه می‌ پندارند بهتر گردان، و زشتی‌ هایی‌ را که از من خبر ندارند بر من ببخش.

فَمِنْ عَلامَةِ اَحَدِهِمْ اَنَّكَ تَري لَهُ قُوَّةً في دين، وَ حَزْماً في لين، وَ ايماناً في يَقين، وَ حِرْصاً في عِلْم، وَ عِلْماً في حِلْم، وَ قَصْداً في غِنًي، وَ خُشُوعاً في عِبادَة، وَ تَجَمُّلاً في فاقَة، وَ صَبْراً في شِدَّة، وَ طَلَباً في حَلال، وَ نَشاطاً في هُدًي، وَ تَحَرُّجاً عَنْ طَمَع . يَعْمَلُ الاَْعْمالَ الصّالِحَةَ وَ هُوَ عَلي وَجَل. يُمْسي وَ هَمُّهُ الشُّكْرُ، وَ يُصْبِحُ وَ هَمُّهُ الذِّكْرُ. يَبيتُ حَذِراً، وَ يُصْبِحُ فَرِحاً: حَذِراً لِما حُذِّرَ مِنَ الْغَفْلَةِ، وَ فَرِحاً بِما اَصابَ مِنَ الْفَضْلِ وَالرَّحْمَةِ. اِنِ اسْتَصْعَبَتْ عَلَيْهِ نَفْسُهُ فيما تَكْرَهُ لَمْ يُعْطِها سُؤْلَها فيما تُحِبُّ.۶

از نشانه های‌ دیگرشان آن است که هر کدام را دارای‌ نیرومندی‌ در دین، دوراندیشی‌ با نرمی‌، ایمان همراه با یقین، حرص در دانش ، علم با بردباری‌ ، میانه روی‌ در توانگری‌، فروتنی‌ در عبادت، آراستگی‌ در تهیدستی‌، بردباری‌ در سختی‌، جویایی‌ حلال، نشاط در هدایت، و دوری‌ از طمع بینی‌. در عین به جا آوردن اعمال شایسته ترسان است. شب می‌ کند در اندیشه شکر، و روز می‌ کند در اندیشه ذکر. شب را به سر می‌ برد با خوف، و ر وز می‌ نماید دلشاد: خوف از غفلتی‌ که او را از آن برحذر داشته اند، و دلشاد از فضل و رحمت حق که به دست آورده. اگر نفس او را در آنچه بر او سنگین است از او پیروی‌ نکند او نیز آنچه را که نفس به آن رغبت دارد به او نمی‌ دهد.

قُرَّةُ عَيْنِهِ فيما لايَزُولُ، وَ زَهادَتُهُ فيما لايَبْقي. يَمْزُجُ الْحِلْمَ بِالْعِلْمِ، وَ الْقَوْلَ بِالْعَمَلِ. تَراهُ قَريباً اَمَلُهُ، قَليلاً زَلَلُهُ، خاشِعاً قَلْبُهُ، قانِعَةً نَفْسُهُ، مَنْزُوراً اَكْلُهُ، سَهْلاً اَمْرُهُ، حَريزاً دينُهُ، مَيِّتَةً شَهْوَتُهُ، مَكْظُوماً غَيْظُهُ. اَلْخَيْرُ مِنْهُ مَأْمُولٌ، وَالشَّرُّ مِنْهُ مَاْمُونٌ.۷

روشنی‌ چشمش در آن چیزی‌ است که جاوید است، و بی‌ رغبتی‌ اش در آن است که فانی‌ شدنی‌ است. بردباری‌ را با دانش، و گفتار را با عمل آمیخته می‌ کند. آرزویش کم و کوتاه، لغزشش اندک، دلش فروتن، نفسش قانع، خوراکش اندک، زندگیش آسان، دینش محفوظ، شهوتش مرده، و خشمش فروخورده است. خیرش را متوقّع، و از شرّش در امانند.

اِنْ كانَ فِي الْغافِلينَ كُتِبَ فِي الذّاكِرينَ، وَ اِنْ كانَ فِي الذّاكِرينَ لَمْ يُكْتَبْ مِنَ الْغافِلينَ. يَعْفُو عَمَّنْ ظَلَمَهُ، وَ يُعْطي مَنْ حَرَمَهُ، وَ يَصِلُ مَنْ قَطَعَهُ. بَعيداً فُحْشُهُ، لَيِّناً قَوْلُهُ، غائِباً مُنْكَرُهُ، حاضِراً مَعْرُوفُهُ، مُقْبِلاً خَيْرُهُ، مُدْبِراً شَرُّهُ، فِي الزَّلازِلِ وَقُورٌ، وَ فِي الْمَكارِهِ صَبُورٌ، وَ فِي الرَّخاءِ شَكُورٌ. لايَحيفُ عَلي مَنْ يُبْغِضُ، وَ لايَأْثَمُ فيمَنْ يُحِبُّ. يَعْتَرِفُ بِالْحَقِّ قَبْلَ اَنْ يُشْهَدَ عَلَيْهِ. لايُضيعُ مَا اسْتُحْفِظَ، وَ لايَنْسي ما ذُكِّرَ، وَ لايُنابِزُ بِالاَْلْقابِ، وَ لايُضارُّ بِالْجارِ، وَ لايَشْمَتُ بِالْمَصائِبِ، وَ لايَدْخُلُ فِي الْباطِلِ، وَ لايَخْرُجُ مِنَ الْحَقِّ. اِنْ صَمَتَ لَمْ يَغُمَّهُ صَمْتُهُ، وَ اِنْ ضَحِكَ لَمْ يَعْلُ صَوْتُهُ، وَ اِنْ بُغِيَ عَلَيْهِ صَبَرَ حَتّي يَكُونَ اللّهُ هُوَ الَّذي يَنْتَقِمُ لَهُ. نَفْسُهُ مِنْهُ في عَناء، وَالنّاسُ مِنْهُ في راحَة. اَتْعَبَ نَفْسَهُ لاِخِرَتِهِ، وَ اَراحَ النّاسَ مِنْ نَفْسِهِ. بُعْدُهُ عَمَّنْ تَباعَدَ عَنْهُ زُهْدٌ وَ نَزاهَةٌ، وَ دُنُوُّهُ مِمَّنْ دَنا مِنْهُ لينٌ وَ رَحْمَةٌ، لَيْسَ تَباعُدُهُ بِكِبْر وَ عَظَمَة، وَ لا دُنُوُّهُ بِمَكْر وَ خَديعَة.۸

اگر در میان غافلان باشد از ذاکرانش به حساب آرند، و اگر در میان ذاکران باشد در شمار غافلانش نیارند. از آن که بر او ستم کرده بگذرد، به آن که او را محروم نموده عطا کند، و با کسی‌ که با او قطع رحم نموده صله رحم نماید. زبان دشنام ندارد، گفتارش نرم است، زشتیش پنهان، و خوبیش آشکار است، نیکی‌ اش روی‌ آورده، و شرّش روی‌ گردانده، در حوادث آرام، در ناخوشیها شکیبا، و در خوشیها شاکر است. بر دشمن ستم نمی‌ کند، و به خاطرمحبوبش مرتکب گناه نمی‌ شود. پیش ازحاضر کردن شاهد، خود اقرار به حق می‌ نماید. امانت را تباه نمی‌ کند، و آنچه را به یادش آرند به فراموشی‌ نمی‌ سپارد، احدی‌ را با لقب زشت صدا نمی‌ کند، به همسایه زیان نمی‌ زند، به بلاهایی‌ که به سر مردم می‌ آید شادی‌ نمی‌ نماید، در باطل وارد نمی‌ شود، و از حق خارج نمی‌ گردد. اگر سکوت کند سکوتش غمگینش نکند، و اگر بخندد قهقهه نزند، چون به او ستم روا دارند صبر پیشه سازد تا خدا انتقامش را بگیرد. از خود در رنج است، و مردم از او در راحتند. در امر آخرت خود را به زحمت اندازد، و مردم را از جانب خود قرین آسایش کند. دوریش از آن که دوری‌ می‌ کند محض زهد و پاک ماندن، و نزدیکی‌ اش به آن که نزدیک می‌ شود به خاطر نرمی‌و رحمت است، دوریش از راه تکبّر و خودخواهی‌، و نزدیکی‌ اش از باب مکر و فریب نیست.

- قالَ: فَصَعِقَ هَمّامٌ صَعْقَةً كانَتْ نَفْسُهُ فيها. فَقالَ اَميرُالْمُؤْمِنينَ عَلَيْهِ السَّلامُ:- اَما وَاللّهِ لَقَدْ كُنْتُ اَخافُها عَلَيْهِ. - ثُمَّ قالَ:- هكَذا تَصْنَعُ الْمَواعِظُ الْبالِغَةُ بِاَهْلِها! - فَقالَ لَهُ قائِلٌ: فَما بالُكَ يا اَميرَالْمُؤْمِنينَ؟ فَقالَ عَلَيْهِ السّلامُ:- وَيْحَكَ، اِنَّ لِكُلِّ اَجَل وَقْتاً لايَعْدُوهُ، وَ سَبَباً لايَتَجاوَزُهُ.۹

راوی‌ گفت: چون سخن به اینجا رسید همّام فریادی‌ برکشید و جان داد. حضرت فرمود: به خدا قسم از چنین پیشامدی‌ بر او می‌ ترسیدم. سپس ادامه داد: اندرزهای‌ رسا با اهلش این گونه معامله می‌ کند! یکی‌ از حاضران فضول به حضرت گفت: خودت چه حالی‌ داری‌؟ فرمود: وای‌ بر تو، هر اجلی‌ را وقت معیّنی‌ است که از آن نمی‌ گذرد، و علّتی‌ است که از آن تجاوز نمی‌ کند.

فَمَهْلاً، لاتَعُدْ لِمِثْلِها، فَاِنَّما نَفَثَ الشَّيْطانُ عَلي لِسانِكَ.۱۰

بازایست و دیگر اینچنین مگوی‌ که این سخنی‌ بود که شیطان بر زبانت جاری‌ ساخت.