وصیت به مأموران زکات

وَ مِنْ وَصِيَّة لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ - كانَ يَكْتُبُها لِمَنْ يَسْتَعْمِلُهُ عَلَي الصَّدَقاتِ. اِنْطَلِقْ عَلي تَقْوَي اللّهِ وَحْدَهُ لا شَريكَ لَهُ، وَ لا تُرَوِّعَنَّ مُسْلِماً، وَ لاتَجْتازَنَّ عَلَيْهِ كارِهاً، وَ لا تَأْخُذَنَّ مِنْهُ اَكْثَرَ مِنْ حَقِّ اللّهِ في مالِهِ.۱

از وصیت های‌ آن حضرت است به کسی‌ که مأمور جمع آوری‌ زکات از طرف حضرت می‌ شد. بر مبنای‌ تقوای‌ خداوندی‌ که یکتا و بی‌ شریک است حرکت کن، مسلمانی‌ را به وحشت نینداز، و بدون رضای‌ او بر وی‌ گذر مکن، و اضافه تر از حقّی‌ که خداوند در مالش قرار داده از او نگیر.

فَاِذا قَدِمْتَ عَلَي الْحَيِّ فَانْزِلْ بِمائِهِمْ مِنْ غَيْرِ اَنْ تُخالِطَ اَبْياتَهُمْ، ثُمَّ امْضِ اِلَيْهِمْ بِالسَّكينَةِ وَ الْوَقارِ حَتّي تَقُومَ بَيْنَهُمْ، فَتُسَلِّمَ عَلَيْهِمْ، وَ لاتُخْدِجْ بِالتَّحِيَّةِ لَهُمْ، ثُمَّ تَقُولُ: عِبادَ اللّهِ اَرْسَلَني اِلَيْكُمْ وَلِيُّ اللّهِ وَ خَليفَتُهُ، لاِخُذَ مِنْكُمْ حَقَّ اللّهِ في اَمْوالِكُمْ، فَهَلْ لِلّهِ في اَمْوالِكُمْ مِنْ حَقٍّ فَتُؤَدُّوهُ اِلي وَلِيِّهِ؟۲

چون به قبیله ای‌ رسیدی‌ در منطقه آب آنان درآی‌ و به خانه هایشان مرو، با آرامش و وقار به جانب آنان برو تا در میانشان قرار گیری‌، و به آنان سلام کن، و در تحیّت به ایشان کوتاهی‌ مکن، بگو: بندگان خدا! ولی‌ّ و خلیفه خدا مرا به سوی‌ شما فرستاده تا حق خدا را که در اموال شما نهفته از شما بگیرم، آیا در اموال شما خداوند را حقّـی‌ هست تـا آن را به ولی‌ّ او ادا کنیـد؟

فَاِنْ قالَ قائِلٌ: لا، فَلا تُراجِعْهُ. وَ اِنْ اَنْعَمَ لَكَ مُنْعِمٌ، فَانْطَلِقْ مَعَهُ مِنْ غَيْرِ اَنْ تُخيفَهُ اَوْ تُوعِدَهُ اَوْ تَعْسِفَهُ اَوْ تُرْهِقَهُ. فَخُذْ ما اَعْطاكَ مِنْ ذَهَب اَوْ فِضَّة. فَاِنْ كانَ لَهُ ماشِيَةٌ اَوْ اِبِلٌ فَلاتَدْخُلْها اِلاّ بِاِذْنِهِ، فَاِنَّ اَكْثَرَها لَهُ. فَاِذا اَتَيْتَها فَلاتَدْخُلْ عَلَيْها دُخُولَ مُتَسَلِّط عَلَيْهِ، وَ لاعَنيف بِهِ، وَ لاتُنَفِّرَنَّ بَهيمَةً، وَ لاتُفْزِعَنَّها، وَ لا تَسُوءَنَّ صاحِبَها فيها. وَاصْدَعِ الْمالَ صَدْعَيْنِ، ثُمَّ خَيِّرْهُ، فَاِذَا اخْتارَ فَلاتَعَرَّضَنَّ لِمَا اخْتارَهُ، ثُمَّ اصْدَعِ الْباقِيَ صَدْعَيْنِ، ثُمَّ خَيِّرْهُ، فَاِذَا اخْتارَ فَلاتَعَرَّضَنَّ لِمَا اخْتارَهُ. فَلاتَزالُ كَذلِكَ حَتّي يَبْقي ما فيهِ وَفاءٌ لِحَقِّ اللّهِ في مالِهِ، فَاقْبِضْ حَقَّ اللّهِ مِنْهُ.۳

اگر کسی‌ گفت: حقّی‌ نیست، به او مراجعه مکن. و اگر کسی‌ گفت: هست، همراهش برو بدون اینکه او را به وحشت اندازی‌ یا تهدید کنی‌ یا قرین سختی‌ و فشار نمایی‌، و آنچه از طلا و نقره به عنوان زکات می‌ دهد بگیر. اگر برای‌ او گاو و گوسپند و شتر باشد بدون اجازه اش کنار حیوانات مرو، چرا که بیشتر آنها مال اوست. وقتی‌ نزد چهارپایان رسیدی‌ نه مانند مالکی‌ که بر آنها سلطه دارد به آنها نظر کن، و نه مثل کسی‌ که بر او سختگیری‌ نماید، چهارپایان را رم مده و به وحشت مینداز، و مالکش را به خاطر آنها ناراحت مکن. حیوانات را دو دسته قرار داده، سپس صاحبش را آزاد بگذار، هر قسمت را پذیرفت تو هم بپذیر و بر او ایراد مگیر، سپس باقیمانده را دو قسمت کن، و باز مالکش را آزاد بگذار، او هر دسته را اختیار کرد متعرضش مشو. پیوسته این تقسیم کردن را ادامه بده تا به اندازه حقی‌ که از خداوند در مال اوست بماند، سپس حق خدا را از او دریافت دار.

فَاِنِ اسْتَقالَكَ فَاَقِلْهُ، ثُمَّ اخْلِطْهُما، ثُمَّ اصْنَعْ مِثْلَ الَّذي صَنَعْتَ اَوَّلاً، حَتّي تَأْخُذَ حَقَّ اللّهِ في مالِهِ. وَ لا تَأْخُذَنَّ عَوْداً وَ لا هَرِمَةً وَ لا مَكْسُورَةً وَ لا مَهْلُوسَةً وَ لا ذاتَ عَوار. وَ لاتَأْمَنَنَّ عَلَيْها اِلاّ مَنْ تَثِقُ بِدينِهِ، رافِقاً بِمالِ الْمُسْلِمينَ، حَتّي يُوَصِّلَهُ اِلي وَلِيِّهِمْ فَيَقْسِمَهُ بَيْنَهُمْ. وَ لا تُوَكِّلْ بِها اِلاّ ناصِحاً شَفيقاً، وَ اَميناً حَفيظاً، غَيْرَ مُعْنِف وَ لا مُجْحِف، وَ لا مُلْغِب وَ لا مُتْعِب. ثُمَّ احْدُرْ اِلَيْنا مَا اجْتَمَعَ عِنْدَكَ نُصَيِّرْهُ حَيْثُ اَمَرَ اللّهُ. فَاِذا اَخَذَها اَمينُكَ فَاَوْعِزْ اِلَيْهِ اَلاّ يَحُولَ بَيْنَ ناقَة وَ بَيْنَ فَصيلِها، وَ لا يَمْصُرَ لَبَنَها فَيَضُرَّ ذلِكَ بِوَلَدِها، وَ لايَجْهَدَنَّها رُكُوباً، وَ لْيَعْدِلْ بَيْنَ صَواحِباتِها في ذلِكَ وَ بَيْنَها، وَلْيُرَفِّهْ عَلَي اللاّغِبِ، وَلْيَسْتَأْنِ بِالنَّقِبِ وَ الظّالِعِ، وَلْيُورِدْها ما تَمُرُّ بِهِ مِنَ الْغُدُرِ، وَ لا يَعْدِلْ بِها عَنْ نَبْتِ الاَْرْضِ اِلي جَوادِّ الطُّرُقِ، وَلْيُرَوِّحْها فِي السّاعاتِ، وَلْيُمْهِلْها عِنْدَ النِّطافِ وَ الاَْعْشابِ، حَتّي تَأْتِيَنا بِاِذْنِ اللّهِ بُدَّناً مُنْقِيات غَيْرَ مُتْعَبات وَ لا مَجْهُودات، لِنَقْسِمَها عَلي كِتابِ اللّهِ وَ سُنَّةِ نَبِيِّهِ صَلَّي اللّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ، فَاِنَّ ذلِكَ اَعْظَمُ لاَِجْرِكَ، وَ اَقْرَبُ لِرُشْدِكَ، اِنْ شاءَ اللّهُ.۴

و اگر به هم خوردن آن تقسیم را درخواست کرد بپذیر، و دو قسمت را یکی‌ کن، دوباره برنامه تقسیم را از سر بگیر، تا حق خدا را از مال او دریافت داری‌. شتر پیر و از پاافتاده و دست و پا شکسته و بیـمار و مسلول و عیب دار را به عنـوان زکات قبـول مکن. غیر از کسی‌ را که به او اعتماد داری‌ بر آنها امین قرار مده، امینی‌ که نسبت به اموال مسلمانان درستکار باشد، تا جایی‌ که آن اموال را به حاکم مسلمانان برساند و حاکم هم بین مردم پخش کند. جز خیرخواه و مهربان و امین و حافظْ چوپانی‌ بر حیوانات مگمار، که با حیوانات درشتی‌ نکند و آنها را به جبر و مشقّت نراند، و نرنجانده و خسته ننماید. هر آنچه نزد تو جمع شد به سرعت به سوی‌ ما فرست تا آن را در محلی‌ که خدا دستور داده مصرف کنیم. وقتی‌ آن اموال را به امین سپردی‌ به او سفارش کن بین شتر و بچّه شیرخواره اش فاصله نیندازد، و آن قدر شیرش را ندوشد که به بچّه او زیان رسد، شتر را با سواری‌ گرفتن خسته و درمانده نکند، و در دوشیدن شیر و سواری‌ گرفتن بین آن شتر و شترهای‌ دیگر مساوات را رعایت نماید، باید زمینه استراحت حیوان خسته را فراهم کند، و آن شتری‌ را که به پایش آسیب رسیده و از حرکت ناتوان شده آرام و آهسته براند، و آنها را به آبگاههایی‌ که شتران بر آن عبور می‌ کنند وارد سازد، و از کناره راههای‌ علف دار به به جاده های‌ بی‌ گیاه نبرد، و ساعاتی‌ به آنان استراحت دهد، و باید آنها را کنار آبهای‌ کم و گیاهان بیابان واگذارد، تا به اذن حق چاق و استخوان دار و پر مغز نزد ما آیند، نه رنجیده و خسته، تا آنها را به فرمان قرآن و روش پیامبر صلّی‌ اللّه علیه وآله تقسیم کنیم، که این عمل باعث بزرگی‌ اجر توست، و به رشد و هدایتت نزدیک تر است، اگـر خـدا بخواهد.